مبانی اعتقادی مهدویت (1)

پدیدآورنده: مسعود پور سید آقایی،

،
دیدگاه‏ها
مساله‏ی مهدویت‏به خاطر ابعاد متعدد آن از منظرهای مختلف و زوایای گوناگون قابل بررسی‏است . می‏توان آن را از جنبه‏های اعتقادی، (1) تاریخی، (2) فلسفه‏ی تاریخ، (3) روان‏شناختی، تربیتی، اجتماعی و . . . مورد کنکاش و بررسی قرار داد . نوع رویکرد به مساله و تعیین حوزه‏ی بحث و زاویه‏ی دید برای اتخاذ روش مناسب با آن حوزه و به دست آوردن نتایج صحیح و پرهیز از اشتباه ضرورتی تام دارد .
آن‏چه در این‏جا ارایه می‏شود، نگاه به مهدویت از منظر اعتقادی است . این نگاه، حوزه‏ای وسیع و پردامنه را در برمی‏گیرد و نسبت‏به دیگر رویکردها به خاطر مبنا و ریشه‏ای بودن آن از نقشی مهم‏تر و اهمیتی دو چندان برخوردار است .
مبانی اعتقادی
همان‏طور که اشاره شد حوزه‏ی مباحث اعتقادی مهدویت، حوزه‏ای وسیع و گسترده است . آن‏چه ما از آن گفت‏وگو می‏کنیم نه تمامی این مباحث که مبانی و ریشه‏های اساسی بحث مهدویت است .
مهدویت و اعتقاد به امام زنده‏ی غایب برخاسته از ریشه‏ها و پایه‏های مستحکمی است که ما از آن، به مبانی اعتقادی یاد می‏کنیم . بدون این پایه‏ها و ریشه‏های عمیق برخاسته از براهین عقلی و نقلی، هیچ رویشی شکل نمی‏گیرد و دوامی نمی‏آورد . برخی از مباحث قابل طرح در مبانی مهدویت عبارتند از:
1- امامت (اهمیت، ضرورت، ویژگی‏ها، راه انتخاب و) . . .
2- مهدویت از منظر آیات و روایات (شیعه و سنی)
3- نظری اساسی به مجموعه‏ی احادیث مهدویت
4- دلایل تولد امام مهدی (عج)
5- فلسفه‏ی غیبت
6- نقش امام در عصر غیبت (فواید امام غایب)
7- وضعیت‏شیعه در عصر غیبت (ولایت فقیه)
8- قیام و انقلاب، پیش از قیام حضرت
9- وظایف شیعه در عصر غیبت
10- طول عمر حضرت
11- انتظار
12- دیدار با حضرت
13- جایگاه حضرت (بررسی افسانه‏ی جزیره‏ی خضرا)
14- ویژگی‏های یاران حضرت
15- علایم و شرایط ظهور
16- حکومت جهانی (امکان، شکل و) . . .
17- سیره‏ی حضرت (در عصر غیبت و ظهور)
18- دین در عصر ظهور و . . . .
از این مجموعه بدون تردید مهم‏ترین و ریشه‏ای‏ترین مساله همان مباحث امامت و ضرورت آن است . مناسب است قبل از پرداختن به ضرورت امامت اشاره‏ای به اهمیت و جایگاه و بستر این بحث داشته باشیم . مقصود از جایگاه، روشن کردن این نکته است که بحث امامت، به چه زمینه‏هایی احتیاج دارد و در چه فضایی مطرح می‏شود و اساسا در بستر و سیر مباحث اعتقادی در چه جایگاه و رتبه‏ای قرار می‏گیرد .
1- اهمیت امامت
شیعه با اعتقاد به امامت گره خورده است و با این طرح، راه خویش را در تاریخ آغاز کرده و در این راه رنج‏ها برده است، تا آن‏جا که به اعتراف برخی محققان (4) آن‏قدر که در این راه شمشیر کشیده شد و جان‏فشانی شد، در هیچ برهه‏ای از زمان و در مورد هیچ یک از دیگر آموزه‏های دین، شمشیر زده نشده و جان‏فشانی نشده است .
این جان‏فشانی و اهتمام، از آن‏جا برخاسته که به گفته‏ی قرآن، امام مکمل دین و متمم همه‏ی نعمت‏هایی است که خداوند در هستی قرار داده است . (5) رسول صلی الله علیه و آله آن‏قدر که به این امر سفارش می‏کرد به هیچ‏یک از امور دیگر سفارش نمی‏کرد (6) و آن‏قدر که برای این مهم از اولین روزهای دعوت علنی تا آخرین لحظات عمرش در بستر بیماری، گام برمی‏داشت و اقدام می‏کرد، برای هیچ کار دیگری اقدام نمی‏کرد و زمینه‏سازی نمی‏نمود . (7)
امروز و در این نسل، ما امامت را پذیرفته‏ایم، ولی هنوز برای بسیاری از ما، طرح امامت و در نتیجه، بحث امام زمان (عج) گنگ و مبهم می‏باشد و به صورت میراثی از آن پاسداری می‏شود . میراثی که هنوز عمق و ضرورتش را نچشیده‏ایم .
طرح‏هایی که امامت را برای چند نسل بر اساس نص و سنت می‏گیرند و سپس شورایی حسابش می‏کنند . و طرح‏هایی که امامت را در حد رهبری تفسیر می‏کنند و شرایطش را حذف می‏کنند، خواه از نسل علی علیه السلام یا دیگری و طرح‏هایی که امامت را موروثی و سلطنتی و نور چشم بازی خیال می‏کنند . و طرح‏هایی که امامت را غیرقابل تحلیل می‏شناسند و بر اساس تعبد با تمام ابهامش باورش می‏کنند . تمام این طرح‏ها، امامت را نفهمیده‏اند و جایگاه و بنیادهایش را نشناخته‏اند و در تاریکی تیر انداخته‏اند .
شاید این همه تفسیر و تاویل از آن‏جا مایه می‏گیرد که ما حکومت‏ها را در همین اشکال موجود دنبال می‏کنیم و در میان همین سیستم‏ها نقد می‏زنیم و از آن‏جا که هیچ‏کدام از این‏ها با امامت نمی‏خواند یا از کنار آن می‏گذریم یا آن را تخفیف می‏دهیم تا مورد قبول روشنفکران قرار گیرد .
شاید این گمان‏ها از این‏جا برخاسته‏اند که ما امامت را مبهم طرح کرده‏ایم و آثار و مرزها و اثراتش را نشان نداده‏ایم و این طرح حکومتی را جدی نگرفته‏ایم .
اگر ما جایگاه امامت را بشناسیم و ضرورتش را لمس کنیم، بر اساس همان ضرورت، وجود امام زمان (عج) را احساس می‏کنیم و از زیر بار اشکال‏های بنی‏اسراییلی، آزاد می‏شویم و بر اساس همان ضرورت و احساس به عشقی از امام می‏رسیم . آن هم نه عشقی ساده و سطحی، که عشق شکل گرفته و جهت‏یافته و تبدیل شده به حرکت و به سازندگی مهره‏هایی که این حکومت‏سنگین و بلند به آن احتیاج دارد .
2- بستر بحث
با پذیرش اعتقاد به خدا و ضرورت وحی و رسالت، به امامت می‏رسیم . با پذیرش و اثبات این نکته که خدایی هست و ما محتاج اوییم که: یا ایها الناس انتم الناس الفقراء الی الله (8) از حکم و خواسته‏ی او می‏پرسیم و به ضرورت وحی و دین و اضطرار به رسول و حجت می‏رسیم . این همان جریانی است که در اذان و دعا نیز نشان دارد .
در اذان پس از تکبیر به توحید می‏رسیم و ادامه‏ی توحید رسالت است و ادامه‏ی رسالت، امامت . چه بگویی و چه بگذری که دست‏آورد رسول احتیاج به وصی و محافظی دارد . در دعا نیز می‏خوانیم: اللهم عرفنی نفسک فانک ان لم تعرفنی نفسک لم اعرف رسولک الله عرفنی رسولک . . . اللهم عرفتنی حجتک . . . . (9)
ارتباط ضرورت حجت‏با ضرورت وحی و اضطرار و افتقار الی الله، ارتباطی اساسی و تنگاتنگ است . بحث ضرورت و اضطرار الی الحجة به دنبال اضطرار به خدا و غیب و معاد و وحی مطرح می‏شود و می‏بینیم که مرحوم کلینی در کافی، بحث را با همین عنوان دقیق و حساب‏شده‏ی اضطرار الی الحجة آغاز کرده است .
این خلاصه احتیاج به توضیح دارد: با درک ضرورت و اضطرار به دین - و نه انتظار از دین - که برخاسته از این نکته است که امکانات حسی، تجربی، عقلی و قلبی و غریزی آدمی، پاسخ‏گوی روابط عظیم انسان با خودش و با اشیاء و افراد آن هم با توجه به قدر و استمرار و ارتباطهای محتمل انسان با عوالم دیگر نیست و به ناتوانی و نارسایی این نیروها و امکانات برای این انسان بیشتر از هفتاد سال رسیدیم . ناچار ضرورت وحی و دین مطرح می‏شود و در فرض ضرورت، دیگر تحلیل‏های فرویدی و یونگی و اریک فرومی یا تحلیل‏های طبقاتی و تاریخی جایگاهی نخواهد داشت . چون این‏ها آن جایی مطرح می‏شوند که دین، ریشه در ضرورت نداشته باشد و آن‏جاست که باید جواب داد چرا امری غیر ضروری این‏گونه در زندگی انسان از گذشته تا حال تاثیرگذار یا مطرح بوده است . با این احتمال و اضطرار به وحی و مذهب، دیگر مذهب امر معقول یا یک راه از میان تمامی راه‏ها نیست که مذهب تنها راه است; و حداقل این چنین مذهبی، تمامی روابط انسان با خود، با اشیاء و با افراد دیگر است و برای این انسانی که تجربه و علم نمی‏تواند پاسخ‏گوی روابط این آب و نان و خوابیدن با دنیاهای محتمل با روابط احتمالی پیچیده باشد، حداقل مذهب در حوزه‏ی حیرت‏ها و یا احکام و شرایع نیست، بلکه تمامی زندگی عادی است . اگر ما از اثبات خدا و معاد و وحی به احتیاج به خدا و معاد و وحی روی بیاوریم و با این افتقار و اضطرار آغاز کنیم، دیگر به انتظار از دین نمی‏پردازیم; چون انتظار یک حالت است و اضطرار یک واقعیت . چه بسا تو هیچ انتظاری هم از دین نداشته باشی، اما این رسول است که با تو کار دارد و شروع کننده است . دین با رسول آغاز می‏شود و رسول با دگرگون کردن تلقی انسان از خویش، اضطرار به مذهب و احتیاج به دین را در جان انسان می‏نشاند . حتی اگر اعراض کند و یا انگشت در گوش خود بگذارد . آن‏جا که دین با رسول آغاز می‏شود، دیگر از انسان نمی‏پرسند که از دین چه انتظاری داری که می‏گویند: تو محتاجی، تو مفتقری، تو مضطری . انتم الفقراء الی الله و الله هو الغنی الحمید . (10)
آزاداندیش‏ترین دین شناسان چون از این نقطه که ضرورت یا عدم ضرورت دین است، آغاز نکرده‏اند، گرفتار شده‏اند و در واقع با این پیش فرض که دین ضروری نیست و یک راه در کنار دیگر راه‏هاست، به تحلیل آن پرداخته‏اند و در حد یک امر قدسی به آن روی آورده‏اند و همین پیش فرض برای گرفتاری آن‏ها کافی است . چون فرض دیگری هم هست و آن ضرورت و اضطرار به دین است و آن هم با این احتمال که آدمی بیشتر از هفتاد سال استعداد دارد و بیش از یک زندگی راحت و دام روری بزرگ به او امکانات داده‏اند .
در هر حال با این بینش از قدر و استمرار و ارتباط انسان، به اضطرار و ضرورت وحی و معاد و رسول می‏رسیم و با رسول پیوند می‏خوریم و به همان دلیل که به وحی و رسول محتاجیم، به امام و حجت هم محتاجیم که امامت ادامه‏ی رسالت است; چون به شهادت قرآن دو چیز مانع از کفر آدمی است . یکی قرآن، و دیگری، وجود رسول . کیف تکفرون و انتم تتلی علیکم آیات الله و فیکم رسوله . (11)
به شهادت این آیه، معلوم می‏شود که دو چیز موجب حفظ مردم و مانع از کفر است . اول، تلاوت قرآن و دوم، وجود پیامبر . پس باید پس از پیامبر، خلیفه‏ای باشد که مانند پیامبر، حافظ امت‏باشد و کتاب خدا به تنهایی کافی نیست . افزون بر این‏که کتاب خدا، شامل همه‏ی قوانین نیست، بلکه به سنت پیامبر نیز احتیاج داریم و پس از پیامبر باید به باب علم او یعنی علی علیه السلام و عترت پیامبر مراجعه کرد . آنانی که فریاد حسبنا کتاب الله سر دادند، می‏دانستند که این کلام مخالف خود کتاب است که قرآن می‏گوید: اطیعوا الله و اطیعوا الرسول . و می‏گوید: ما ینطق عن الهوی .
3- ضرورت امامت
امام شؤونی دارد (12) که از جمله‏ی آن‏ها پیشوایی و رهبری جامعه است . امامت که همان پیشوایی و جلوداری است، طرح سیاسی شیعه برای اداره‏ی جامعه است . در نگاه شیعه، آدمی هم‏چنان که مضطر به وحی است، مضطر به امام معصوم نیز هست .
این اضطرار و ضرورت از طرق مختلفی قابل استدلال است . (13) آن‏چه در این‏جا آورده می‏شود، نگاه به مساله از منظر دیگری است . در این نگاه، ضرورت امامت و اضطرار به حجت از دو طریق دیگر بررسی شده است . یک، اهداف حکومت و دیگری، قلمروی حکومت .
1- 3- اهداف حکومت
امروزه اهداف حکومت‏ها در آزادی و امنیت و رفاه و بهداشت و آموزش خلاصه می‏شود . (14) اگر اهداف حکومت‏ها فقط همین‏ها باشد، احتیاجی به طرح امامت و رهبری شیعه نیست که همان شورا و انتخاب، راه‏گشا است . اما اگر اهداف حکومت را رشد انسان‏ها در تمامی ابعاد و استعدادها بدانیم یعنی همان‏که قرآن گوشزد می‏کند . (15) و این‏که به آدمی بیاموزند که چگونه با حواس، احساس، فکر، عقل، قلب، وهم و خیال خود برخورد کند و به او هدایت و فرقان و میزان را ارزانی کنند و او را برای تمامی رابطه‏های محتمل و یا مظنون و یا متیقن آماده سازند آن‏وقت چاره‏ای جز پیوند با امامت‏شیعه و امام معصوم نیست . این رهبری و سرپرست، هدفی بالاتر از امنیت و پاسداری و بالاتر از رفاه و پرستاری دارد . این رهبری با هدف آموزگاری و شکوفا کردن استعدادهای انسان و با هدف تشکیل جامعه‏ی انسانی براساس قسط (16) همراه است .
حکومت‏هایی که جامعه‏ی انسانی را تا سرحد یک دام‏پروری بزرگ پایین می‏آورند، نه تنها به این همه وحی و کتاب و پیامبر و امام نیازی ندارند که حتی به عقل هم - قوه‏ی سنجش و انتخاب - هم نیازی نیست که عقل هم زیادی است و تنها غرایز و فکر - قوه‏ی نتیجه‏گیری - و تجربه برای او کافی است . این چنین حکومت‏هایی نه تنها اسلامی که انسانی هم نیست; چون این اهداف با اندازه‏های عظیم انسان ناسازگار است .
اگر اهداف حکومت را هدایت انسان در تمامی ابعاد وهم، حس، فکر، عقل، قلب و روح او بدانیم، آن وقت‏باید به کسی روی بیاوریم که به این همه آگاه است و از تمامی کشش‏ها و جاذبه‏ها آزاد است و ترکیب آگاهی و آزادی همان عصمتی است که در فرهنگ سیاسی شیعه مطرح است و عصمت، ملاک انتخاب حاکمی است که مردم به آن راه ندارند; چون نه از دل‏ها آگاهند و نه بر فردا مسلط هستند .
امام از ما به ما و مصالح ما آگاه‏تر و نسبت‏به ما از ما مهربان‏تر است . چون آگاهی او شهودی و وجودی است و محبت او غریزی و محدود نیست که ربوبی و محیط است .
با تغییر اهداف حکومت، معیار انتخاب و روش انتخاب تفاوت می‏کند . این چنین اهداف بلندی، معیار و روش دیگری را می‏طلبد; همان معیار و روشی که در تفکر غنی و بینش عمیق شیعه مطرح است . همین است که دین مرضی - خداپسند - دین همراه مقام ولایت است . و رضیت لک الاسلام دینا . (17)
حکومتی که می‏خواهد پاسدار امنیت و رفاه باشد، می‏تواند با شورا و انتخاب مردم مشخص شود، اما حکومتی که هدف هدایت، رحمت، بینات، میزان و فرقان را دارد و تمامی نسل‏ها را در نظر می‏گیرد و تمامی عوالم و بیشتر از هفتاد سال دنیا را ملاحظه می‏کند، پایه‏ها و ریشه‏های دیگری را می‏طلبد . پایه‏هایی که ریشه در درک ضرورت و اضطرار آدمی به حجت و امام دارد و با تسلیم و اطاعت‏به همراهی و معیت او می‏رسد و از تقدم و تاخر نجات می‏یابد، که: المتقدم علیکم مارق و المتاخر عنکم زاهق، فمعکم معکم لا مع غیرکم .
2- 3- قلمرو حکومت
قلمرو حکومت تا کجاست؟ تنها در محدوده‏ی خانه و جامعه و هفتاد سال دنیا یا در وسعت هستی و تا بی‏نهایت عمر انسان؟ اگر تنها در محدوده‏ی همیشه‏ی دنیا و 60 سال باشد، نه تنها هیچ نیازی به امام نیست که به وحی و کتاب و پیامبر هم نیازی نیست; چون برای روشن کردن یک چراغ فتیله‏ای، احتیاجی به نیروی اتمی نیست . این محدوده نیاز به این همه استعدادهای فردی و اجتماعی و عالی ندارد . بلکه غرایز کافی است و به بیش از آن نیازی نیست . اما برای انسان مستمر و مرتبط با تمامی عوالم متیقن و محتمل و مظنون که از استعدادهای او برداشته می‏شود، چاره‏ای جز پیوند با آگاهی که به تمامی این مجموعه آگاه باشد، نیست . آدمی بیش از هفتاد سال است و حکومت که قلمروی آن وسیع‏تر از خانه و جامعه و دنیاست، حاکمی می‏خواهد که بر این مجموعه آگاه باشد و بر این مجموعه مسلط باشد . اگر قدر و استمرار و ارتباط انسان ملاحظه نشود، می‏توان به همین حکومت‏ها با این شکل و شمایل‏های استبدادی و قراردادی و حکومت فلاسفه و دانشمندان و نخبگان دل‏خوش کرد و با روش‏های گوناگون به کنترل حاکم پرداخت و او را به کار مردم کشاند . اما اگر انسان در رابطه‏ای دیگر مطرح شود و در وسعتی دیگر بررسی شود، ناچار موضوع و شکل مساله به طور کلی دگرگون خواهد شد .
و داستان هم به واقع چنین است که انسان در هستی و کل نظام جهانی مطرح است . مساله این است که انسان هم استمرار دارد و هم در این استمرار اتصال و پیوند دارد، پیوندی با جامعه و پیوندی با کل نظام و با کل هستی . این تنگ چشمی است که انسان فقط در محدوده‏ی جامعه و هفتاد سال دنیا مطرح شود، همین طرح غلط و محدود است که دیدگاه او را در مساله‏ی حکومت و رهبری محدود و تاریک می‏سازد . اگر این دید محدود و طرح غلط را کنار بگذاریم و انسان را در کل هستی مطرح کنیم، ناچار این انسان با این پیوند و ارتباط به حکومتی نیاز دارد هماهنگ با نظام هستی و به حاکمی نیاز دارد آگاه به این نظام و به قانونی نیاز دارد منبعث از این نظام و واقعیت . این چنین حکومت و قانون و حاکمی، مردمی، انسانی، واقعی و حقیقی خواهد بود . در این دیدگاه و با این بینش وسیع و مترقی است که طرح امامت‏شیعه جان می‏گیرد و مفهوم می‏شود . در این بینش، حکومت، امامت است و حاکم، امام و قانون، قانونی هماهنگ با کل این نظام . در این دید حاکم باید به تمام روابط انسان با هستی آگاه باشد و از تمام نظام باخبر باشد و گذشته از این آگاهی، باید از جذبه‏ها و کشش‏ها آزاد باشد که خلق را به راهی دیگر نکشد و شتر حکومت را بر در خانه‏ی خویش نخواباند .
جمع این آگاهی و آزادی می‏شود همان عصمت که ملاک انتخاب حاکم است و در هنگامی که معصوم را نپذیرفتند، کار ولی فقیه - آن هم فقیهی که نشانه‏ها و علایمش را خود معصوم بیان کرده است - این است که این زمینه‏ها را فراهم کند و به معصوم دعوت نماید و پرچم او را برافرازد و با تربیت مهره‏های کارآمد و دگرگون کردن تلقی توده‏ها و تشکیل حکومت دینی، زمینه ساز ظهور آن حضرت و حکومت جهانی و فراگیر او باشد .
در هر حال، این چنین طرحی می‏شود طرح حکومتی تشیع و این چنین طرحی با چنین بینش وسیع و مترقی، سزاوار این همه خون در تاریخ و این همه شور و حماسه در جامعه‏ی انسانی است . ما امامت‏شیعه و طرح حکومتی تشیع را فقط این‏گونه می‏توانیم بفهمیم و در این جایگاه می‏توانیم لمس کنیم . یک مساله‏ی مهم این‏که این حاکم را تحمیل نمی‏کنند، فقط در دسترس می‏گذارند . این تویی که باید آن را کشف کنی و برداری . تویی که برای استخراج نفت چراغت و سوخت کارخانه‏ها و ماشین‏هایت این قدر کوشایی و کشف می‏کنی و بهره برمی‏داری، باید به خاطر نیاز عظیم‏تری که نیاز تو را در هستی تامین می‏کنند و تو را و جامعه‏ات را از سطح دام‏پروری بالا می‏آورد، بکوشی و برای این کوشش مهره‏هایش را بسازی و افرادش را آماده کنی .
خدا برای انسانی که در هستی طرح شده و با کل نظام رابطه دارد، حاکمی انتخاب کرده و در دسترس گذاشته است و او را با ملاک عصمت‏یعنی آگاهی و آزادی همراه ساخته است تا در هر دوره، آن‏ها که می‏خواهند به پا خیزند و مهره‏هایش را فراهم سازند .
امامت، طرح آن‏هایی است که در این زندان نمانده‏اند و انسان را در جایگاه خودش طرح کرده‏اند و امام جلودار کسانی است که جلوتر از زمان را می‏خواهند . چون امام براساس واقعیت‏هایی، حکومت و رهبری می‏کند که هنوز علوم انسانی آن را کشف نکرده‏اند و جلوتر از علم و جلوتر از زمان و آگاهی انسان است; چون چنین امامی ضرورت دارد . پس وجود دارد و چنین امامی را تو باید کشف کنی و چنان امامتی را تو باید زمینه ساز باشی .
با این بینش، تولد چنین امامی یک ضرورت است، حتی اگر تمامی تاریخ بر آن بشورند و تمامی قدرت‏ها و حکومت‏ها آن را نخواهند حکومت‏هایی که در چارچوبه‏ی منافع خویش و یا در محدوده‏ی هفتاد سال دنیا حکمران هستند و انسان‏ها را به بیگاری کشیده‏اند و آن‏ها را تا سرحد یک جامعه‏ی دام‏پروری به ابتذال کشانده‏اند و در مداری بسته به چرخ انداخته‏اند .
این امام ضرورت دارد . پس وجود دارد . پس متولد می‏شود، در حالی که تمام قدرت‏ها و چشم‏های خلیفه‏ی عباسی برای نابود کردنش بیدار نشسته‏اند; که موسی در دامن فرعون بزرگ می‏شود و در حقیقت، فرعون‏های حاکم تاریخ، خود زادگاه موساهای تاریخ هستند . موساهایی که حکومت محدود آن‏ها را درهم می‏شکنند و انسان را در جایگاه خودش در هستی رهبری می‏کنند تا تمامی رابطه‏های انسان، حساب شده و هماهنگ باشد . ما تولد چنین امامی را پیش از آن‏که از دهان تاریخ و شهادت تاریخ بشنویم، از شهادت همین ضرورت شنیده‏ایم و باور کرده‏ایم که انسان در این هستی، پیوند و رابطه دارد و به این رابطه‏ها آگاهی ندارد . پس رسالتی می‏خواهد و امامتی; رسالتی که قانون این رابطه‏ها را بیاورد و امامتی که در هر نسل جلودار آن‏ها و امام زمان‏شان باشد .
کسانی که این‏گونه اضطرار به ولی را احساس کرده‏اند، می‏توانند از جان و مال خود در راه این حق عظیم و پیمان الهی بگذرند و هستی خود را فدای امام کنند و هم‏چون یاران حسین علیه السلام جلوی او سرخ و گلی ظاهر شوند; (18) که بدون ولی، زندگی محدود و کور است و با او مرگ، استمرار و حیات جاوید است . (19) این بینش، آثار زیادی دارد و نه تنها بر انتظار ما از حجت و انتظار ما برای حجت مؤثر است که بر تربیت و اخلاق و سیاست و حقوق و اقتصاد نیز تاثیرگذار است و تربیت و اخلاق دیگری را می‏طلبد که در جای دیگری باید از آن گفت‏وگو کرد .
پی‏نوشت‏ها:
1. مثل بیشتر کتاب‏هایی که در مورد حضرت نوشته شده است، از «غیبت‏» نعمانی و «کمال الدین‏» صدوق و «غیبت‏» شیخ طوسی گرفته تا بیشتر کتاب‏های امروزی هم‏چون «دادگستر جهان‏» ، «امامت و مهدویت‏» ، «سیمای امام مهدی‏» و . . . .
2. تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، دکتر جاسم حسین و تاریخ عصر غیبت، پور سید آقایی، عاشوری، جباری و حکیم .
3. قیام و انقلاب مهدی (عج)، شهید مرتضی مطهری .
4. و اعظم خلاف بین الامة خلاف الامامة اذ ما سل سیف علی قاعدة دینیة مثل ما سل علی الامامة فی کل زمان‏» ، ملل و نحل، ج 1، ص 24 .
5. اشاره به آیه‏ی 3 سوره‏ی مائده .
6. و لم یناد بشی‏ء ما نودی بالولایة‏» وسائل الشیعة، ج 1، ص 10، ح 10 .
7. ر . ک: چشمه‏در بستر (تحلیلی از زمان‏شناسی حضرت زهرا علیها السلام)مسعود پورسید آقایی، ص 48 .
8. فاطر، 15 .
9. کافی، کتاب حجت، باب غیبت، روایت 29، الغیبة، نعمانی; کمال الدین، صدوق (این دعا در این سه کتاب مجموعا به شش طریق روایت‏شده است .)
10. فاطر، 15 .
11. آل عمران، 101 .
12. آن‏ها وسیله‏ی هدایت، بیان، امن، کرامت، نور، فلاح، ذکر، رحمت و بشارت هستند . آن‏ها شهداء، هداة، ولاة امر، خزانه‏ی علم، خلف و امین خدا هستند . آن‏ها امامان، انیس، شفیق، حصن و حافظ هستند . آن‏ها شاهد، مبشر، نذیر، فرمان‏فرما، معلم و حامل وحی هستند (اصول کافی، صص 190- 201 .)
13. برخی برای اثبات امامت از دلایل دیگری استفاده کرده‏اند . ر . ک: کتاب‏های فلسفی و کلامی و متن سخنرانی آیت‏الله سبحانی در همین مجله .
14. ر . ک: بنیادهای علم سیاست، عبدالرحمن عالم، صص 239 و 367 .
15. و هیئی لنا من امرنا رشدا (کهف، 10); اراد بهم ربهم رشدا (جن، 10 .)
16. قسط غیر از عدل و بالاتر از آن است . عدل در برابر ظلم و قسط در برابر جور است . عدل به معنای مساوات و در شرایط یکسان، مساوی برخورد کردن است و قسط به معنای بهره و نصیب است‏یعنی بهره و نصیب هر کس (پدر، مادر، همسر، دوست و) . . . را دادن . و این بالاتر از عدل است . چه بسا کاری عادلانه باشد ولی قسط نباشد .
17. مائده، 3 .
18. الذین بذلوا مهجهم دون الحسین علیه السلام‏» . زیارت عاشورا .
19. من مات علی حب آل محمد مات شهیدا» . بحارالانوار، ج 65، ص 137 .